Қазіргі жаһандану дәуірінде құқық үстемдігі қағидасы кез келген мемлекеттің өркениетті даму деңгейін айқындайтын басты өлшемдердің біріне айналды. Құқық үстемдігі – бұл тек заңдардың жиынтығы немесе формальды құқықтық нормалар жүйесі ғана емес, ол – қоғамдағы әділеттілік пен теңдіктің, тұрақтылық пен қауіпсіздіктің кепілі.
Құқық үстемдігі қағидасының мәні ең алдымен азаматтардың заң алдындағы теңдігімен сипатталады. Демократиялық қоғамда ешкім заңнан жоғары тұрмауы тиіс. Әлеуметтік мәртебесіне, қызметтік лауазымына немесе материалдық жағдайына қарамастан әрбір адам заң талаптарына бағынады. Бұл қағида сақталған жағдайда ғана қоғамда әділеттілік орнығып, азаматтардың мемлекетке деген сенімі артады.
Сонымен қатар, құқық үстемдігі мемлекеттік биліктің шектелуімен тығыз байланысты. Құқықтық мемлекет жағдайында билік органдары өз қызметін тек Конституция мен заңдар шеңберінде жүзеге асырады. Биліктің заңмен шектелуі – азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының нақты кепілі. Егер билік заңнан жоғары қойылса, онда құқық үстемдігі туралы айту мүмкін болмайды.
Қазақстан Республикасында құқық үстемдігін қамтамасыз ету мәселесі мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі болып табылады. Конституцияда бекітілген құқықтар мен бостандықтар жүйесі, сот реформалары, құқық қорғау органдары қызметінің жаңғыртылуы – осы бағыттағы маңызды қадамдар. Соңғы жылдары әкімшілік әділет институтының енгізілуі, соттардың тәуелсіздігін күшейтуге бағытталған реформалар құқық үстемдігін нығайтуға ықпал етуде.
Құқық үстемдігі тек институционалдық деңгейде ғана емес, сонымен қатар азаматтардың құқықтық мәдениеті арқылы да жүзеге асады. Құқықтық мәдениет – бұл азаматтардың құқықтық білім деңгейі, заңға деген құрметі және құқықтық нормаларды саналы түрде сақтау қабілеті. Қоғамда құқықтық нигилизм орын алған жағдайда заңдардың тиімділігі төмендейді. Сондықтан құқықтық тәрбие мен білім беру мәселелері ерекше маңызға ие.
Осы тұрғыда еліміздің жетекші жоғары оқу орындарының бірі – әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің рөлі айрықша. Университеттің заң факультеті құқық саласындағы жоғары білікті мамандарды даярлаумен қатар, ғылыми зерттеулер жүргізу арқылы құқықтық жүйенің дамуына елеулі үлес қосып келеді. ҚазҰУ ғалымдары құқық үстемдігі, конституционализм, адам құқықтарын қорғау мәселелері бойынша іргелі еңбектер жариялап, ұлттық заңнаманың жетілдірілуіне ғылыми негіз қалыптастыруда.
Бүгінгі таңда цифрландыру үдерісі құқық саласына жаңа міндеттер жүктеп отыр. Ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы киберқылмыс, дербес деректерді қорғау, электрондық коммерцияны құқықтық реттеу сияқты жаңа құқықтық институттардың қалыптасуын талап етеді. Бұл бағытта да ғылыми қауымдастық пен тәжірибелі заңгерлердің бірлескен жұмысы аса маңызды.
Сонымен бірге, халықаралық құқық нормалары мен ұлттық заңнаманың үйлесімділігі де құқық үстемдігін қамтамасыз етудің маңызды шарты болып табылады. Қазақстанның халықаралық ұйымдармен ынтымақтастығы, адам құқықтары саласындағы халықаралық стандарттарды енгізуі – құқықтық жүйенің дамуының маңызды көрсеткіші.
Қорытындылай келе, құқық үстемдігі – әділетті қоғам мен тұрақты мемлекеттің негізі. Ол тек заңдардың қабылдануымен ғана шектелмейді, оның нақты жүзеге асуы азаматтардың құқықтық санасына, мемлекеттік институттардың тиімділігіне және ғылыми қауымдастықтың белсенділігіне байланысты. Құқыққа құрмет – өркениетті қоғамның басты құндылығы ретінде әрбір азаматтың өмірлік ұстанымына айналуы тиіс.
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ кеден, қаржы және экологиялық құқық кафедрасының меңгерушісі, з.ғ.д., профессор Куаналиева Г.А.